Pir Sultan Abdal’ı Kim Astırdı? Hızır Paşa ve Sivas’taki İdamın Hikayesi
Pir Sultan Abdal’ı Sivas Beylerbeyi Deli Hızır Paşa astırdı.
16. yüzyıl ortasında, büyük olasılıkla 1560 yılı civarında, Sivas’taki Darağacı meydanında idam edildi.
Hızır Paşa bir zamanlar Pir Sultan’ın müridiydi.
İstanbul’da paşa rütbesini aldıktan sonra Sivas valisi olarak döndü ve bir zamanlar kendisine pirlik etmiş olan adamı darağacına gönderdi.
Bu sıradan bir idam hikayesi değildi.
Bir geleneğin, bir inancın ve bir adamın iki ucunu birbirine bağlayan bir hikayedir. Pir, çırağının eliyle astırılmıştı. Ve gitmeden önce, üç şiir söyleme şansı verildiğinde, o üç şiirin üçünde de “Şah” kelimesini geçirdi.
Hızır Paşa Kimdi ve Pir Sultan’la İlişkisi Neydi?
Hızır, Sivas’ın Hafik ilçesine bağlı Sofular köyündendi.
Genç yaşta Banaz’a, Pir Sultan’ın dergahına gelmiş ve müridi olmuştu. Bu, aşıklık geleneğinin temelidir: usta-çırak ilişkisi.
Hızır, Pir Sultan’ın yanında yetişti.
Bir gün talihinin peşinde İstanbul’a gitmeye karar verdi. Pir Sultan’a şöyle dedi: “Pirim bana himmet ver de bir makama geçeyim, büyük adam olayım.”
Pir Sultan’ın yanıtı menkıbeleşti: “Ulan Hızır, ben dua ederim, sen büyük adam olursun, paşa, vezir olursun, gelir beni asarsın.”
İstanbul’da yıldızı parladı. Osmanlı’nın bürokrasisinde yükseldi. Bağdat’ta, Şam’da, Köstendil’de görevler aldı. Sonra Sivas’a Rum Eyaleti Beylerbeyi olarak döndü.
Tarih araştırmacısı Ali Haydar Avcı, Osmanlı arşivlerindeki Mühimme Defterleri’nde bu Hızır Paşa’nın izini sürdü.
23 Mayıs 1560 tarihli bir hüküm ve 1 Ağustos 1560 tarihli bir emirname, “Rum Beylerbeyi Hızır Paşa” adına yazılmıştı. Belgeler, halk hafızasının yüzyıllarca taşıdığı hikayenin tarihsel zeminini doğruluyor.
Pir Sultan Abdal Asıl Adı, Nereli ve Hangi Yüzyılda Yaşadı?
Pir Sultan Abdal’ın asıl adı Haydar’dı.
Bu bilgi kendi dizelerinden gelir: “O ruh girdi bana Haydar dost dedi / Yaradandan nasibini istedi.”
Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyünde doğdu.
Ailesinin kökenini kendi şiirinde belirtir: “Benim aslım Horasan’dan Hoy’dandır.”
Hoy, bugünkü İran’ın Batı Azerbaycan eyaletinde bir kasabadır. Aile büyük olasılıkla Horasan’dan Hoy’a, oradan da Anadolu’ya, Sivas’a göçmüştü.
16. yüzyılda yaşadı.
Kesin doğum ve ölüm tarihi bilinmemekle birlikte, Kanuni Sultan Süleyman ve Safevi hükümdarı Şah Tahmasb’ın aynı dönemde tahta olduğu yıllarda yetişkin yaşlardadır.
Ölüm tarihi için iki ana hipotez bulunur: 1547-1551 ya da 1587-1590 yılları arası.
Avcı’nın arşiv bulguları ise 1560 civarına işaret eder, ki bu Beylerbeyi Hızır Paşa belgelerinin tarihiyle örtüşür.
Önemli bir not: araştırmacılar “Pir Sultan” mahlasını kullanan altı (bazı kaynaklara göre sekiz veya on) farklı aşık olduğunu söyler.
Bu yazıda anlattıklarım, Hızır Paşa tarafından astırılan ve halk hafızasında en güçlü yeri tutan kişi, Banazlı Aşık Pir Sultan’dır.
İdam Neden ve Nasıl Gerçekleşti?
Pir Sultan, sıradan bir ozan değildi.
Şah Tahmasb’a, yani Safevi hükümdarına açıkça sempati besliyordu. Bunu da şiirinde gizlemiyordu:
“Çeke sancağı götüre / Şah İstanbul’a otura / Firenk’ten yessir getire / Horasan’da sala bir gün”
Bu, Anadolu’da Osmanlı’ya açık bir meydan okumaydı.
Şah Tahmasb’ın İstanbul’a hâkim olmasını dilemek, sadece dini bir tercih değil siyasi bir hıyanetti.
Pir Sultan ayrıca Sivas çevresinde 16. yüzyıl ortasında ortaya çıkan Kızılbaş ayaklanmalarına katılmış olabilir. Tarih araştırmacısı Avcı’ya göre Pir Sultan bu isyanlara sadece destek vermekle kalmamış, bizzat katılmıştır.
Hızır Paşa, Sivas valisi olarak ilk işlerinden biri olarak Pir Sultan’ı makamına davet eder ve ona ikramlarda bulunur.
Pir Sultan ikramları reddeder; bunların haramla elde edildiğini söyler.
Üstüne, “köpeklerim bile bu yemekleri yemez” der ve sözünü ispatlar. Hızır Paşa bu jesti hakaret sayar. Pir Sultan’ı Sivas’taki Toprakkale zindanına gönderir.
“Hızır Paşa Bizi Berdâr Etmeden”: Üç Şiir Testi ve Son Sözler
Halk anlatımına göre Hızır Paşa, zindandaki şeyhine bir teklif gönderir: “İçinde ‘Şah’ kelimesi geçmeyen üç şiir söylersen, affedileceksin.”
Bu, sıradan bir afla değil, Pir Sultan’ın siyasi kimliğini reddetmesini isteyen bir testti.
Pir Sultan üç şiir söyler. Ve üçünün de her dörtlüğünde “Şah” kelimesi geçer.
Birinci şiirden:
“Hızır Paşa bizi berdâr etmeden
Açılın kapılar Şah’a gidelim”
İkinci şiirden:
“Kul olayım kalem tutan eline
Kâtip ahvalimi Şah’a böyle yaz”
Üçüncü şiirden:
“Ala gözlü pirim sen himmet eyle
Ben de bu yayladan Şah’a giderim”
Hızır Paşa üç şiiri dinler ve idam emrini verir.
İdam yeri Sivas’ın Surdibi semtinde, bugün Sanayi Çarşısı karşısındaki Kesimevi civarında olduğu söylenen meydandır.
O yer hâlâ “Darağacı” adıyla anılır.
Halk anlatımına göre Pir Sultan asıldıktan sonra hırkası darağacında asılı kalır, kendisi ise dört farklı yönden Sivas’ı terk eder. Bir mucize değil, bir miras yaratma biçimidir bu anlatı.
Pir Sultan’ın Mirası ve Bin Yıllık Geleneğin Asıl Kaynağı
Pir Sultan Abdal, Yedi Ulu Ozan’ın en bilinenidir.
Hatayî, Nesimi, Virani, Kul Himmet, Yemini ve Fuzuli ile birlikte Alevi-Bektaşi inanç ve şiir geleneğinin temel taşlarını oluşturur.
Onun deyişleri, 400 yıl boyunca cem törenlerinde, kahvelerde, dergâhlarda dilden dile dolaştı.
Yüzyıllar sonra Feyzullah Çınar, Pir Sultan’ın deyişlerini sazıyla yeniden yorumlayarak bu mirası 20. yüzyıla taşıdı.
Fikret Otyam, Çınar için şöyle der: “Bantlarını dinlerken, dönen kahverengi şeritten bir ulu insan çıkar: Pir Sultan Abdal’dır bu.”
Pir Sultan’ı astıran iktidar gitti.
Hızır Paşa, sadece bir asilzade idamına imza atan bir vali olarak tarihte küçük bir not olarak kaldı. Pir Sultan’ın sazı ise hâlâ çalınıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Pir Sultan Abdal’ı kim astırdı?
Sivas Beylerbeyi Deli Hızır Paşa astırdı. Hızır Paşa, bir zamanlar Pir Sultan’ın müridiydi; sonradan Osmanlı bürokrasisinde yükselerek Sivas valisi oldu ve bir zamanlar kendisine pirlik etmiş olan adamı darağacına gönderdi.
Pir Sultan Abdal’ın asıl adı neydi?
Asıl adı Haydar’dır. Bu, kendisine ait olan “O ruh girdi bana Haydar dost dedi” mısrasından anlaşılır.
Pir Sultan Abdal nereli?
Sivas’ın Yıldızeli ilçesine bağlı Banaz köyündendir. Soyu, kendi dizesine göre Horasan’dan İran’ın Hoy kasabasına, oradan da Anadolu’ya göç etmiştir.
Pir Sultan Abdal hangi yüzyılda yaşadı?
16. yüzyıl. Kanuni Sultan Süleyman ve Safevi hükümdarı Şah Tahmasb döneminde yaşadı. Kesin ölüm tarihi tartışmalı olmakla birlikte, arşiv kayıtları 1560 civarında bir tarihe işaret eder.
Pir Sultan Abdal neden idam edildi?
Safevi hükümdarı Şah Tahmasb’a sempati duyması, şiirlerinde “Şah’ın İstanbul’a hâkim olmasını” dilemesi ve Sivas çevresindeki Kızılbaş ayaklanmalarına katılması nedeniyle Osmanlı düzenine ihanet suçlamasıyla idam edildi.
Pir Sultan Abdal nerede idam edildi?
Sivas’ta, bugün Sanayi Çarşısı karşısındaki Surdibi semtinde yer alan ve hâlâ “Darağacı” adıyla anılan meydanda idam edildi.
Pir Sultan kaç tane vardı?
Araştırmacılar “Pir Sultan” mahlasını kullanan altı ile on arasında aşık olduğunu söyler. Hızır Paşa tarafından astırılan ve halk hafızasında en güçlü yeri tutan kişi Banazlı Aşık Pir Sultan’dır.
Hızır Paşa kimdir?
Sivas Hafik’in Sofular köyünden bir Osmanlı paşası. Önce Pir Sultan’ın müridi olarak yetişti, İstanbul’a giderek bürokraside yükseldi, Bağdat, Şam ve Köstendil’de görevler aldıktan sonra 1560’larda Rum (Sivas) Eyaleti Beylerbeyi olarak atandı. Bu görevdeyken eski şeyhini idam ettirdi.
Bir Geleneğin Kalbinden Hikayeler
Pir Sultan’ın hikayesi, bu topraklarda sazın neden hiç susmadığını anlatır. Mahzuni Şerif’in yasaklı kasetleri, Feyzullah Çınar’ın Pir Sultan yorumları, Neşet Ertaş’ın devlet sanatçılığını reddi… hepsi 16. yüzyılda Sivas’taki o darağacından beslenen aynı geleneğin halkalarıdır.
İktidar değişir, paşalar değişir, ama saz çalmaya, söz söylemeye devam eder.
Bu tür hikayeleri ve unutulmaya yüz tutmuş ozanların izini sürdüğüm yazıları kaçırmamak için Sazname bültenime ücretsiz abone olabilirsiniz.
Banaz’dan Kırşehir’e, Sivas’tan Paris’e uzanan bu uzun hattı posta kutunuza taşıyorum.
Bu Yazımı Paylaşın, Emeğime Destek Verin
Pir Sultan'ın sazı dilden dile, yüreğinden yüreğe taşındığı için 400 yıldır susmadı.
Bu yazıyı sevdiklerinizle, türküye gönül vermiş arkadaşlarınızla paylaşırsanız, bin yıllık geleneğin sesi bir kişiye daha ulaşır.
Sazname tek kişilik bir bültendir; reklamla değil, sizin paylaşımınız ile yaşıyor. Bugün biraz daha geniş yankılansın.
—Hakan, SazName.com Kurucusu
Kaynakça
Yesevi Üniversitesi, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, “Pîr Sultan Abdal”
Ali Haydar Avcı, Yeni Belge ve Bilgilerin Işığında Pir Sultan Abdal (Mühimme Defterleri arşiv araştırması)
Pertev Naili Boratav & Abdülbaki Gölpınarlı, Pir Sultan Abdal (1943)
Abdülbaki Gölpınarlı, Pir Sultan Abdal (1969)
İbrahim Aslanoğlu, Pir Sultan Abdallar (1984)
Köprülüzâde Mehmed Fuad, “Bir Kızılbaş Şairi: Pir Sultan Abdal”, Hayat Mecmuası, 1928